Hoạt động kinh doanh xăng dầu hiện nay đang có sự mâu thuẫn trong điều hành, nghĩa là cho phép các DN thực hiện giá theo cơ chế thị trường trong bối cảnh chưa cạnh tranh thị trường. Thứ hai là đưa cách tính toán phức tạp, khó vận dụng trong thực tiễn. Thứ ba là cơ chế này vẫn đặt quỹ bình ổn giá trong mục tiêu định hướng của nó không phải phát huy theo thị trường, mà trong một số thời điểm chỉ làm méo mó thêm thị trường.

Do đó, để thực hiện cơ chế thị trường theo xăng dầu, phải có điều chỉnh tương đối. Phải xây dựng lại công thức tính giá cơ sở. Giá cơ sở hiện nay không phải bao gồm chi phí nhập, thuế giá trị gia tăng, thuế tiêu thụ đặc biệt, mà giá cơ sở chỉ gồm giá mua cộng với chi phí lưu thông tối thiểu của DN, coi như khoản chi phí sản xuất bắt buộc. Đây chính là giá sàn của giá bán lẻ. Mọi giá bán ra phải lấy giá này là thấp nhất. Điều này cho phép DN không bị lỗ, nhà nước không phải bù lỗ và người dân phải chấp nhận mức giá này. Còn hai khoản thu khác là khoản thu của DN và của nhà nước sẽ được mềm hóa tùy theo mục tiêu quản lý nhà nước, mức lãi DN. Trên cơ sở đó, DN được phép điều chỉnh theo giá thị trường.

Thứ hai là trong cách tính giá cơ sở có sự lẫn lộn, giữa chi phí tối thiểu bắt buộc với khoản thu của DN và nhà nước, khiến cho DN có cớ để kêu ca dù không chắc lỗ. Về cơ bản, nhà nước cũng không nắm được hạch toán của DN. Việc trích lập quỹ, giá cơ sở tính như hiện nay rất dễ tạo gian lận trong tính toán với một loạt mẹo về kế toán, tính toán sai về số lượng. Từ đó tạo nên cho DN những khoản thu ngầm lớn, từ đó tạo ra lợi ích phân bổ thiếu minh bạch. Trong khi đó DN, vẫn có lý do tạo sức ép tăng giá từ sự độc quyền của mình.

Như tôi đã từng phân tích về bất ổn của Quỹ xăng dầu (DĐDN số 75, ra ngày 21/9/2011), hiện các nhà quản lý sử dụng quỹ bình ổn giá để kéo giá cả xuống, để không còn giá thị trường. Còn khi giá giảm xuống thì trích lập quỹ để đẩy giá tăng lên. Như thế khiến những biến động của thị trường không đúng nghĩa, những dự báo dự kiến của DN bị bóp méo. Hơn nữa, chúng ta thực hiện quy trình ngược của thị trường, đó là phải có cạnh tranh thị trường, thì mới có giá cả thị trường. Nhưng từ nay đến 2018 chúng ta vẫn độc quyền.

Vì vậy, tôi vẫn khẳng định rằng, nên thay đổi, điều chỉnh lại quỹ bình ổn xăng dầu hiện nay. Chúng ta đã từng có quỹ bình ổn quốc gia, nhưng đó là quỹ quốc gia và để bình ổn hàng hóa cả nước. Tên quỹ phải có điều chỉnh, thay vì bình ổn giá xăng dầu, thì thành lập Quỹ bình ổn năng lượng quốc gia, hoặc quỹ an ninh năng lượng quốc gia. Mục tiêu như thế lớn hơn và phù hợp với kinh tế thị trường. Đây phải là quỹ quốc gia độc lập, được hình thành, tập trung, do một bộ quản lý, chứ không phải là DN quản lý như hiện nay.